Karadeniz Yöresel Sözlük — 109+ Hemşin, Lazca, Yerel Kelime

A

Akarsu: Karadeniz'de derelere verilen genel ad. Fırtına Deresi gibi büyük olanlar.
Akçaabat köfte: Trabzon'un Akçaabat ilçesine özgü, soğansız, baharatlı köfte.
Aluç: Yabani alıç meyvesi; şerbet ve marmelat yapılır.
Anzer: İkizdere'de 2.400 m rakımdaki balı ünlü yayla.
Anzer balı: Rize-İkizdere'nin Anzer yaylasında üretilen, 90+ endemik çiçekten gelen kaliteli bal.
Aşkolsun: Hayret veya alay ünlemi. "Aşkolsun sana, böyle mi yaparsın?"
Atma türkü: İki kişinin karşılıklı doğaçlama söylediği halk türkü formu.
Ayder: Çamlıhemşin'in 1.350 m rakımlı, kaplıcalı, yayla turizminin kalbi.

B

Bana baksan: "Beni dinler misin" anlamında. Karadeniz'de yaygın.
Bidiviya: Çok küçük; minicik. "Bidiviya bir kuş..."
Borçka: Artvin ilçesi; Karagöl-Sahara Milli Parkı kapısı.
Bulut denizi: Yaylalardan görülen, vadiyi dolduran beyaz bulut tabakası. Pokut'ta ünlü.
Buruşuk: Yaşlı veya kuru cilt; cidden buruş anlamında.

C

Cavur: "Gavur"; sevimli serzeniş, "yaramaz" anlamında kullanılır.
Cevizli ekmek: Mısır ekmeğinin ceviz yapraklarına sarılmış geleneksel versiyonu.
Cevizli sucuk: Pekmez ve cevizden yapılan, dilim dilim kesilen tatlı. Pestilin daha kalın versiyonu.
Cinginez: Karaduttan yapılan şerbet veya pestil.

Ç

Çakmak: Klasik bardağında çay servisi; "bir çakmak çay" = bir bardak.
Çamlıhemşin: Ayder, Pokut, Fırtına Vadisi tamamını barındıran ilçe.
Çamlıyamaç: Hemşin'de tarihi kale ve panoramik nokta.
Çapulcu: Aylak, sokakta dolaşan kişi. "Çapulculuk yapma."
Çarık: Eski deri ayakkabı; köy dokumacılığının ürünü.
Çay: Rize'nin sembolü. "Karadeniz çayı" ile aynı; özellikle birinci sürgün (Mayıs) en kalitelisi.
Çay kepçesi: Çay toplama makas-bıçağı. Modern alternatif: motorlu bahçıvan makinesi.
Çay toplamak: Mayıs-Eylül arası kadın ve çocukların yaptığı geçim faaliyeti. Birinci sürgün en kaliteli.
Çayda Çıra: Trabzon halk türküsü; ünlü.
Çayır: Karadeniz'in yeşil zemin doğal bitki örtüsü; ot biçim alanı.
Çekme helva: Susam ezmesi + şeker + tereyağı; el ile çekilen yağlı helva.
Çorten: Mısır harman zamanı toplu çalışma.

D

Da: "De/da" eki Karadeniz'de eylem zamanlı kullanılır. "Yapayım da göreyim."
Daa: "Daha" anlamında. "Daa neler göreceksin..."
Dadı: "Anne" anlamında kullanılan Hemşin/Karadeniz lehçe sözcüğü.
Diblesi: Karalahana, fasulye veya pırasanın mısır unu ile pişirilmiş hali. Karadeniz'in bir nevi türlüsü.

G

Galer Düzü: Ayder yakınında piknik ve at biniciliği yapılan düzlük yayla.
Gito: 2.100 m rakımdaki sisli ve tenha yayla.
Govend: Düğünde yapılan toplu halk dansı; horonun bir formu.
Göç: Mayıs-Haziran'da köyden yaylaya, Eylül-Ekim'de yayladan köye yapılan mevsimlik taşınma.

H

Hamsi koli: Tuzlanıp kutuya dizilmiş hamsi. Kış boyu saklamak için.
Hamsi pilavı: Hamsi ve pirinç fırında pişirilen klasik. Bazı yörelerde "hamsili pilav".
Hamsi tava: Mısır ununa bulanmış kızarmış hamsi.
Hapşi: Yöresel turşu çeşidi; karalahana, biber, sarımsak.
Hayda: "Hadi" anlamında; teşvik ünlemi.
Hayır işi: Köyde toplu, karşılıklı yardım. Düğün, hasat, ev yapımı.
Hayli: "Çok" anlamında. "Hayli güzel adam."
Hemşin: Rize'nin bir ilçesi + kültürel grubun adı. Çamlıhemşin'den ayrı.
Hemşinli: Hemşin kültürel grubu; Ortodoks Hristiyanlıktan İslam'a geçmiş, kendi dili olan topluluk.
Heyamo: Kollektif iş yaparken söylenen ritim sözcüğü. Hamsi tutarken meşhur.
Hopaeli: Lazların kendi dili; Türkiye'de UNESCO tehlike listesi dilleri.
Horon: Karadeniz'in karakteristik halk dansı. Tulum eşliğinde, hızlı, kollar omuzdan tutmalı.
Hoşmerim: Lor peyniri + un + şeker + tereyağıyla yapılan tatlı. Karadeniz'in geleneksel ikramı.

İ

İftar: Ramazan'da akşam ezanıyla orucun açılması.
İstavrit: Hamsi kadar yaygın olmayan ama bölgede sevilen küçük balık.

K

Kaçkar: Türkiye'nin doğusundaki en yüksek dağ silsilesi; zirve 3.937 m.
Kakaç: Mısır ekmeği. Beyaz ekmeğin köy mutfak karşılığı.
Karalahana: Karadeniz'in vazgeçilmez sebzesi. Çorba, sarma ve diblesi yapılır.
Kavron: Çamlıhemşin'in Yukarı Kavron yaylası; Kaçkar trekking üssü.
Kemençe: Yaylı çalgı. Tulumun yanı sıra horonu zenginleştirir.
Kolot: Hemşin'e özgü, tuzsuz, lifli, çekme peyniri. Mıhlamanın temelidir.
Korucik: Mantar; bilhassa Karadeniz ormanlarında bulunan yenilebilir türler.
Kuptum: Tuttum, yakaladım; "kup" fiilinden.
Kuru fasulye dibesi: Kuru fasulyenin mısır unu ve sarımsakla pişirilmiş Karadeniz versiyonu.
Kuymak: Trabzon karşılığı mıhlama; mısır unlu peynirli ısıtma. Bazı ustaların oranı farklılaşır.

L

Lahana sarması: Kıymalı pirinçle karalahana yaprağına sarılmış sarma.
Lavaş: Çabuk, sıkı. "Lavaş çalışan adam."
Lazgi: Laz halk dansı; horonun bir varyantı, daha yavaş.
Lokmik: Hemşin tatlısı; un, yumurta, peynir karışımı tatlı.

M

Macahel: Artvin Borçka'da UNESCO Biyosfer Rezervi.
Macahel: Borçka'da UNESCO Biyosfer Rezervi; sınır vadileri.
Mahniya: Kavak ağacının uzun ince kollarından dokunan geleneksel sepet.
Manga: Karadeniz dağlık coğrafyasında düz alan; yayla taban.
Mezgit: Karadeniz'in tatlı suya dayanıklı en büyük balıklarından.
Mıhlama: Mısır unu, kolot peyniri ve tereyağıyla yapılan, kıvamı sütlü pelte gibi olan ısıtılmış peynirli yemek.
Mısırın belkemiği: Karadeniz mutfağının vazgeçilmez tahılı; yemekten ekmeğe.
Muhlama: Mıhlamanın yaygın yazılışı; aynı yemek.

N

Ne yapacaksın: Karadeniz'de selam yerine kullanılır. "Ne yapaysun ya?"

O

Ot biçmek: Yayladaki kışlık otları toplama eylemi. Temmuz-Ağustos'ta.
Ot kesimi: Yaz aylarında hayvan kışlığı için ot biçme zamanı. Temmuz-Ağustos.
Ovit: İkizdere'de 2.640 m geçit ve 14.3 km tünel.

P

Pavurya: Yengeç. Karadeniz sahil restoranlarında özel tat.
Pestil: Pekmezden yapılan ince kuru meyve şeridi; ceviz/fındık ile sarılır.
Pisti: Yaramaz, küçük çocuk için sevgi tabir; bazen kötü çocuk için.
Pokut: 2.000 m rakımdaki, bulut denizinin en bilinen yaylası.
Pun: "Ne" anlamında soru ünlemi. Hemşin kullanımı.
Puşi: Hemşin kadınlarının başörtüsü; özel motiflerle dokunmuş.

S

Sahur: Ramazan'da imsak öncesi ana öğün.
Sal: Pokut'a 20 dk yürüyüşte sakin yayla.
Salla: Eski tip mısır harman aleti; tahta sopa, sap döven.
Serender: Hemşin yaylalarında ahşap üzerine kurulmuş, fareye karşı dik ayaklı geleneksel ambar.
Sis denizi: Bulut denizinin diğer adı. Yayla atmosferinin imza görünümü.
Sümela: Trabzon Maçka'da kayalık üzerinde 4. yy Bizans manastırı.
Sürgün: Çay yaprağının yetişmesi; 1., 2., 3. sürgün vardır.

Ş

Şal: Yün dokuma; soğukta omuza atılan örtü.
Şavşat: Artvin ilçesi; Sahara yaylası ve UNESCO biyosferine yakın.
Şele: Sırta vurulan eski tip taşıma sepeti. Köyde hâlâ kullanılır.

T

Tıkış tıkış: Sıkış sıkış, kalabalık; "Tıkış tıkış doluydu yer."
Tirit: Bayat ekmeğin et suyuna batırılması; köy mutfağı.
Tulum: Keçi derisinden yapılan üflemeli halk çalgısı. Horonun tek müziği.
Tulumcu: Tulum çalan kişi. Bölgede statü sahibi.

U

Ula: Hitap; "be, hey" anlamında. "Ula bana bak!"
Ula daa: "Hey, dur" anlamında, daha güçlü.
Uzungöl: Trabzon Çaykara'da 1.090 m rakımlı turistik buzul gölü.

V

Vadi: Karadeniz coğrafyasında dağlar arasındaki dik yamaçlı oyuk. Fırtına Vadisi en bilineni.
Vova: Hemşin Lazcasında "ne" anlamına gelen ünlem. Şaşırma belirtir.

Y

Yarpuz: Karadeniz'in yabani nanesi; çay yapılır.
Yarpuzlamak: Yarpuz çayı yapma eylemi; tıbbi amaçla.
Yauf: Şaşırma ünlemi; "Yauf, ne yapayım ben şimdi!"
Yayla: Yüksek rakımdaki yaz konaklama yeri. Geleneksel Karadeniz hayvancılık üssü.
Yengeç ayı: Hamsi sezonunun pik dönemi: Aralık-Ocak.

Z

Zilkale: Çamlıhemşin'de 14. yüzyıldan kalma Hemşin Beyliği kalesi.

Sözlüğü genişlet

🍲 Karadeniz Tarifleri 🏔️ Yayla Rehberi 🍃 Çay Fiyatları 🌿 Yaşam Rehberi